ڕۆژنامهنووسی
زانست و هونهره
بهشى
بیست و پێنج
وهرگێڕانى له عهرهبییهوه:
فاتیح سهلام
ڕۆژنامهنووسی زانست
و هونهره ،ههندێ جاریش بهرگوێ دهكهوێت كهجیاوازییهك
لهم ناونیشانهدا ههیه ,ئهویش ئهوهیهچۆن دهبێت
لهیهك كاتدا رۆژنامهگهرى زانست وهونهریش بێت
.زانست دهم بۆ بابهت گهلێكى تایبهت بهیاسا
زانستیه سنووردارهكانهوه دهكوتێ ,بهڵام
هونهر ملكهچى ئهو یاسا سنوور دارانه نى یه
و,ملكهچى داهێنانى تاكه یان بهواتایهكى تر
زانستى بابهتى وهونهرى خۆى . ئهم بابهتهش
هۆكارێكى گهورهى مشت ومڕه. ههندێ واى دهبینن
كهرۆژنامهگهرى هونهره, ئهوهش دهیهوێت
كارى تیا بكات پێویسته بههرهمهندبێت .رۆژنامهنووسیش
كهلهدیك دهبێت قهڵهمهكهى بهدهستهوهیه
و, لهمێشكیدا بیر كردنهوه ههیه ,وهك گوزارشتى
ههندێكیان ,ههندێكیش جهخت لهسهر ئهوه دهكهنهوه
كه رۆژنامهگهرى پیشهیه وهك پیشهكانى تر ى
كۆمهڵگا وپێویستى بهئاماده باشییهكى سروشتى ههیه
,بهڵم وهك ههر پیشهیهك سێ شتى سهرهكى دروست
دهكات كهئهمانهن :
زانیارى ,لێزانین, بهها ,كهدهبێت دهستهبهر
بكرێت وپهرهیان پێ بدرێت ئهویش بهمهشق وڕاهێنان
وفێركردنیان .ئهوانهش كهدهڵێن رۆژنامهگهرى
هونهره واى دهبینن كه (پێش ههموو شتێك رۆژنامهگهرى
ئامادهباشییهكى سروشتى ,تامروڤ ببێته رۆژنامهنووس
وخۆشهویستى بۆ ههبێت وبهدهنگى ئهو هاوارهوه
بچێت كهلهناخییهوه ههڵدهقوڵێت .وهبههرهیهكى
لهسهرهتاى دهست پێكردنهوه تیا ههبێت
,لهگهڵ ئارهزوویهكى بێ پهروا لهتێبینى كردنى
ژیانى خهڵكى .لهلایهكى ترهوه رۆژنامهنووسێكى
وهك (جوزیف بولیتر )كهبهڕهگهز مهجهرییه
وپاشتر بووبه بڵاوكهرهوهى رۆژنامهى (نیویورك
ورلد) دهڵێت رۆژنامهگهرى پێویستى بهلێكۆلینهوهوئهزمونگهرى
ههیه .بهڕاى ئهو ههموو ژیرییهك پێویستى بهبهڵێن
دانه ,تهنانهت ئهگهر ئهوهشمان چنگ كهوت كهههموو
ئاماده باشییهكى سروشتى لهكلیلى سهركهوتندایه
لهتێكڕاى بوارهكانى ژیانى مرۆڤدا.وهسیفهتى
دروست بوون پێویستییهكه بۆ سهركهوتنى رۆژنامهنووس
وبهزانست وتافیكردنهوه پێش دهكهوێت .
بولیترز ئهوهش دهوروژێنێ كهئهو رۆژنامهنووسانهى
كهنهڕهخساون بهڵام فێری پیشكهیان دهبن له
سهرحیسابى خهڵك و خوێنهر . تهنها ئهوهنده
بهس نی یه كه ڕۆژنامهنووسى سبهى فێربوونێكى
زانكۆیانهى گشتى فێر كرابێت ، بهڵكو پێویسته
ئاماده بكرێت بۆ ئهو پیشهیه به ئامادهییهكى
كامڵ و تایبهت . ههروهها ( بۆلیترز) ئهوهش
وهڵام دهداتهوه كه دهڵێن ڕۆژنامهگهرى خۆی
له خۆیدا ماده نی یه و دهتوانرێت بخوێنرێت كه
ههر كاتێك بهرههڵستكاران ئهوهیان ڕهت
كردهوه كه ههندێ شت ههیه ناتوانرێت بخوێنرێت
ٍ. سهلماندیان كه پێویسته و ناتوانرێ بخوێنرێ و
له قوتابخانهدا فێر بێت و پێبگا ، شتى وا نی یه،
ئهگهر ئێمه قسه لهسهر بههاى فێربوون دهكهین
له تواناى دهرچوونى له سیفاتى ژیری له نهبوونهوه
، له بهرامبهر پهیوهست نامهكانى فێربوونهوه
ههر له باخچهى ساوایانهوه تاوهكو دهگاته
زانكۆ ، بهڵام بهدهرگا له سهر داخستنیان ههموو
كارگوزارییهكانى فێربوونى تیا پهك دهكهوێت .
ههروهها ( جۆزیف بولیترز) واى دهبینێ كه ڕۆژنامهگهرى
زۆرترین پیشهیهكه كه پێویستى به فراوانترین
زانیاری و ناسین ههیه به قوڵایی ، وه دهپرسێت
ئایا ڕاسته واز لهم پیشهیه بێنێ كه لێپرسراویهتیهكى
گهورهى له ئهستۆیه وه به بێ ئاماده باشیهكى
ڕێكخراو پیاده بكرێت . شایانى باسه بولیترز له
كاتى مردنیدا ڕایسپاردووه كه به بڕی ملیۆن و
نیوێك دۆلار خوێندنگایهك بۆ ڕۆژنامهگهرى دابمهزرێ
و خهڵاتى ساڵانه به ناوى خۆیهوه ببهخشرێته
باشترین بهرههم لهبوارى ڕۆژنامهگهرى و ئهدهبدا
. ههیشه دهڵێن : ئهگهر ههر پێویسته زانكۆ
ڕۆڵی زانینى ههبێت له ڕاهێنانى پیشهى ڕۆژنامهنووساندا
، با ئهوهیان لهسهرووى ئاستى زانكۆوه بێت ،
له هاوهڵانى ئهم ڕایهش (توم هولكنسیون) كه
سهرنووسهرى ڕۆژنامهى(بیرك تشر پۆست) له ساڵى
(1940-1950) كه دوواتر بووه بهڕێوبهرى
لێكۆڵینهوهى ڕۆژنامهوانى له زانكۆی (كاردیف )
ى بهریتانى ، وه له پهیامێكیدا دهڵێت :
1- ڕۆژنامهگهرى جیاوازتره له ههموو پیشه
هزرییه ئازادهكانى ترى وهك پزیشكى و ئهندازیارى
و پارێزهرى .به جۆرێك كه كاركردن تێیدا له
ڕهنگێكدا كورت نابێتهوه ، زانیارى جۆراوجۆره و
پیشهیهكى كراوهیه نهك داخراو . پێویستى به
ڕۆشنبیریهكى هزرى پیشهیی تر ههیه . بۆ نمونه
پزیشك بۆی ههیه ببێته پهیامنێر یان نووسهر ،
ههروهها ئهندازیار و پارێزهیش ههمان شت . بهڵام
نهك تواناى پسپۆرى تهنها له ڕۆژنامهگهرییدا ,
ڕاهێنانى پیشهیی له سهرووى زانكۆوه ههلێكى
باش دهڕهخسێنێ تا ڕۆژنامهگهرى سوودمهند بێت
له ههمووزانسته تایبهتیهكانى تر به ههموو
جۆرهكانیهوه .
2- ڕاهێنانى پیشهیی ڕۆژنامهنووسان له سهرووى
ئاستى زانكۆوه كهمترین جۆری ڕاهێنانى پیشهییه
كه تێی دهچێ و خێراترین بۆ گهڕاوهیهتى ، كهمترین
جۆری قهرهباڵغیشه بهكهرهسه جۆراوجۆرهكانیهوه
. تهرخانكردنى خولى ڕاهێنانى ئاستى سهرووى زانكۆ
بۆ ڕاهێنانى ئهو كارمهندانهى وهك پهیامنێرى
پهروهردهیی بۆ ئهم ڕاهێنانه بێ گومان كۆمهڵێ
پهیامنێری پهروهردهیی پێدهگهیهنێت له جۆری
تازهترین بیر و ڕهوتى دنیای پهروهردهدا كه
ههندێكیان دهچنه پسپۆریهتى له كۆلێژ و زانكۆكانى
ترهوه .
3- ئهم جۆره ڕاهێنانهش زۆرترین هاوكارى و ههماههنگى
له نێوان زانكۆكان و ڕۆژنامهگهرییدا دروست دهكات
. جاروبار ههندێ دهزگاى ڕۆژنامهوانى له زانكۆیهك
دا وا دهكات كه خولێكى ڕاهێنانى بۆ بكاتهوه
له ئاستى سهرووى زانكۆوه بۆ ئهو كامهندانهى
وهك پهیامنێری پهروهردهیی ئهم جۆره خول و ڕاهێنانهش
پهیامنێران تێیدا فێری تازهترین پێشكهوتن و تهكنیك
له دنیای پهروهردهدا دهبن . یهكهمین ههوڵیش
لهمهیدانى فێربوونى رۆژنامهوانیدا له (واشنتۆن
كۆلیژ) داو لهساڵى 1869 دا درا. دواى چهند ساڵیِكى
كهم بووه بهبابهتى خوێندنى پۆلی پیت و چڕكردنهوه
. ئهویش سهرنووسهرى ڕۆژنامهى ( لكسنفنى جازیت)
دهیوتهوه و قوتابیهكانیش خهریكی ئامادهكردنى
بابهت و كارى چاپخانه بوون . پاش ئهوهى بیری
وانه ووتنهوه زۆربهى ڕۆژنامهكانى گرتهوه و
له ئهمهریكا بڵاوهى كرد . ههرچهنده ڕۆژنامهگهرى
له سهرهتاى دروست بوونى دا بوو . ههریهكێكیش
لهو مامۆستایانه شێوازى تایبهتى خۆی ههبوو له
وانه ووتنهوهدا . كه ناواخنى ئهو وانه ووتنهوانهش
مێژووى ڕۆژنامهگهری و دهرچوواندنى ڕۆژنامه و
یاسای بهڕێوه بردن و فڕێدان و ووتنهوهى
گرنگترین دۆزه جیهانییهكانى دهرهوه و ناوهوه
و لێكۆڵینهوهى پراكتیكى به جۆرهكانى دهرچواندن
له پاڵ وانه ووتنهوهى زانستیدا كه مامۆستایانى
سهر بهم پیشهیه دهیان ووتهوه له زانین و
پسپۆری و تێبینیهكانى خۆیاندا .
بهڵام لهئهوروپا ڕۆژنامهگهرى پیشهى نووسهرهكان
بوو ، دوواتر بابهتى ڕۆژنامهوانى دهركهوت كه
بایهخى به بوارى كۆمهڵایهتى و ئابوورى دهدا ،
له گهڵ بایهخدانى بهلایهنى هونهرى كاركردن ،
له گهڵ بڵێسهى ههڵگیرسانى شهڕى یهكهمى
جیهانیدا گرنگى ڕۆژنامهگهرى به دهركهوت له
بڵاوكردنهوهى ههواڵهكاندا . كه خوازیار بوون
بایهخ به ڕێبازى وانه ووتنهوه به سهر بنهما
جۆراوجۆرهكان بدرێت . وه ههریهك له ئهڵمانیا
و نهرویج و پۆڵۆنیا بایهخێكى زۆریان به
لێكۆڵینهوهى تایبهت بهم پیشهیهدا . پاشان ئهم
جۆره لێكۆڵینهوانه له زانكۆكانیشدا جیًَگاى خۆیان
كردهوه ، به تایبهت له ئهڵمانیا لهم ساڵانهى
دواییدا ، له نێوان ههردوو شهڕی گهورهى
جیهانیدا ووتنهوهى وانهى ڕۆژنامهگهرى و پاشتر
گرنگى و بایهخى ئهم جۆره وانه ووتنهوانه دهركهوت
. تێبینى دهكرێت بهریتانیا پێچهوانهى ئهو ههنگاوانهى
ئهمریكا و رووسیا بوو . بهریتانیا له گهڵ ئهوهدا
نهبوو كه كۆلیژ له زانكۆكاندا بكرێتهوه بۆ
لێكۆڵینهوهى ڕۆژنامهوانى و ڕاگهیاندن . له
گهڵ ئهوهشدا له وڵاتانه نهبوو كه بایهخى
به ڕاهێنانى پیشهیی ڕۆژنامهنووسان دهدا . ههوڵی
ههموو ڕێكخراوه ڕۆژنامهوانیهكان كهوته گهڕ
بۆ هاریكارى كردن و به ئاكام گهیشتنى پرۆژهى نهتهوهیی
ڕاهێنانى پیشهیی . ئهویش له ئهنجومهنى نهتهوهیی
بۆ ڕاهێنانى ڕۆژنامهنووسان . ئهو پهیمانگایه
یان ئهو ئهنجومهنه ئهو كهسانهى قبووڵ نهدهكرد
كه به كردهوه له بوارى ڕۆژنامهگهرییدا
كاریان نهدهكرد . ئهوهشى به نیازى پهیوهندى
كردنهوه بوایه بهو ئهنجومهنهوه دهبوو یهكهم
جار و پێش ههموو شت به كردهوه بیسهلمێنێ كهتواناى
كارى ڕۆژنامهوانى ههیه . ڕۆژنامهوانى لهو دهمهدا
وهك پێشووتر تهماشا نهدهكرا ، كهكارێكى فیكرى
و وێژهیی بوو ، بهڵكو ڕۆژنامهگهرى ببووه
پیشهیهكى خۆ دروستكهر كه ئابوورى تایبهتى خۆی
ههبوو ، ههروهها ببوو بهو پیشهیهى كه
ناوبانگ و تایبهتمهندێتییهكى پیشهیی هونهرى
پهیدا كرد تا واى لێهات بوو به دهزگایهكى
تهواو تا بهڕێوهبردنێكى تایبهتى خۆی ههبێت .
ناوهڕۆكى هونهرى ڕۆژنامهگهرى ئاوێته بوونێكى
داهێنهرانهیه له هونهرى دهرچواندنى ڕۆژنامهنووس
. یان نووسین به زمانێَ كه بگونجێت له ڕۆژنامهدا
. وهك هۆكارێكى ههماههنگ له گهڵ حهزى خوێنهرانیدا
له وێنه گرتن و كاریكاتێر و نیگارى دهستى به
ههموو جۆرهكانیهوه ، له گهڵ ڕوونى بابهتهكانیدا
. دواتر هونهرى پڕوپاگهنده و له كۆتایشدا
هونهرى دهرهێنانى ڕۆژنامهگهرى كه كارى
جیاكردنهوه و سهرنج ڕاكێشان و بابهتهكانى تر
.
|
